Formation of Anti-Corruption Culture in Kazakhstan: The Influence of Media

Adilet Baktybay; Moldir Akmadi; Dauren Nessipkaliyev

doi:10.52536/3006-807X.2026-1.002

Авторлар

Әділет Бактыбай Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Қазақстан Автор https://orcid.org/0009-0007-0444-1304
Мөлдір Ақмади Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Қазақстан Автор https://orcid.org/0000-0003-0789-3684
Даурен Несіпқалиев С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, Қазақстан Автор https://orcid.org/0000-0002-0946-6611

DOI:

https://doi.org/10.52536/3006-807X.2026-1.002

Кілт сөздер:

сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет, бұқаралық ақпарат құралдары, БАҚ-қа сенім, БАҚ-пен өзара іс-қимыл, Қазақстан

Аңдатпа

Соңғы жылдары Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүйені институционалдық тұрғыдан жаңғырту үдерісі белсенді түрде жүзеге асырылуда, ал бұқаралық ақпарат құралдары аталған мәдениетті қалыптастырудың маңызды факторларының бірі ретінде қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты – Қазақстандағы бұқаралық ақпарат құралдарының сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға ықпалын талдау. Зерттеуде медианы тұтыну үлгілеріне, ақпарат көздеріне деген сенім деңгейіне, сондай-ақ азаматтардың сыбайлас жемқорлыққа қатысты медиаконтентпен өзара іс-қимыл жасау ерекшеліктеріне ерекше назар аударылады.

Талдау Қазақстанның барлық өңірлерін қамтыған ұлттық деңгейдегі әлеуметтік сауалнама деректеріне негізделген (N = 2685). Деректер face-to-face форматындағы жеке сұхбат пен онлайн сауалнаманы үйлестіру арқылы жиналды. Сауалнама медиаконтентті тұтыну жиілігін, мемлекеттік, тәуелсіз және цифрлық бұқаралық ақпарат құралдарына деген сенімді, сыбайлас жемқорлықты БАҚ-та жариялау туралы көзқарастарды, медиамен бағалау-рефлексивтік өзара іс-қимылды және сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұстанымдарды өлшеуге бағытталды. Ұсынылған теориялық тұжырымдарды тексеру үшін сипаттамалық статистика және корреляциялық талдау әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижелері сыбайлас жемқорлыққа қатысты медиаконтенттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұстанымдармен әлсіз әрі тұрақсыз байланыста екенін көрсетеді, бұл медианы пассивті тұтынудың ықпалы шектеулі екенін айғақтайды. Медиа көздерінің сенімділігі бұқаралық ақпарат құралдарының объективтілігі мен тиімділігін қабылдаумен тек ішінара және контекстке тәуелді байланысқа ие. Ал медиаконтентпен белсенді өзара іс-қимыл жасау, атап айтқанда сыни бағалау, ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы тексеру және БАҚ ықпалын саналы түрде түсіну, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастырудағы бұқаралық ақпарат құралдарының тиімділігінің ең күшті предикторы болып табылады.

Зерттеу қорытындылары бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалы қарапайым танысу немесе белгілі бір ақпарат көздеріне соқыр сену арқылы емес, рефлексивтік және интерпретативтік үдерістер арқылы жүзеге асатынын көрсетеді. Зерттеудің практикалық маңыздылығы Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы реформалар негізінен құқықтық және институционалдық шараларға бағытталғанымен, бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдық пікір мен этикалық нормаларға әлеуметтік-мәдени ықпалына жеткілікті деңгейде назар аударылмағаны болып табылады. Аталған зерттеу осы олқылықтың орнын толықтырып, медианы пайдалану мен аудиторияның тартылуы сыбайлас жемқорлықты қабылдаумен қалай байланысты екенін және бұқаралық ақпарат құралдарының сыбайлас жемқорлыққа қарсы құндылықтарды ілгерілетудегі тиімділігін кешенді түрде бағалауға мүмкіндік береді.

Автор өмірбаяндары

Әділет Бактыбай, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Қазақстан

PhD докторанты, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Қазақстан
Мөлдір Ақмади, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Қазақстан

PhD, әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Қазақстан
Даурен Несіпқалиев, С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, Қазақстан

PhD, С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, Қазақстан

Әдебиеттер тізімі

Amannah, P. I., & Adeyeye, J. O. (2018). Public perception of media reportage of the anti-corruption crusade of President Muhammadu Buhari. African Research Review, 12(3), 8-24. https://doi.org/10.4314/afrrev.v12i3.2

Bandura, A. (2009). Social cognitive theory of mass communication. In J. Bryant & M.B. Oliver (Eds.). (2008). Media Effects: Advances in Theory and Research (3rd ed.). Routledge https://doi.org/10.4324/9780203877111

Beldibekova, A. T., Ashirbekova, G. S., Akseiit, G. M., Serdali, B. K., & Abiev, B. M. (2024). Trust in the Mass Media and Media Landscape of Kazakhstan. Comparative Sociology, 23(5), 681-693.https://doi.org/10.1163/15691330-bja10118

Berti, C. (2019). Rotten apples or rotten system? Media framing of political corruption in New Zealand and Italy. Journalism studies, 20(11), 1580-1597. https://doi.org/10.1080/1461670X.2018.1530068

Bokayev, B., Nauryzbek, M., Davletbayeva, Z., Dussipov, Y., Rysbekova, Z., & Torebekova, Z. (2023). Factors driving individual perceptions of quotidian corruption: Evidence from Kazakhstan. Public Integrity, 25(4), 380-398. https://doi.org/10.1080/10999922.2022.2054569

Burakanova, G. M., Maimakova, A. A., Orazgaliyeva, A. G., & Baigabylov, N. O. (2025). Study of Anti-Corruption Ethics among Kazakhstani Youth: Media World’s Possibilities. Gumilyov Journal of Sociology, 151(2), 41-53. https://doi.org/10.32523/3080-1702-2025-151-2-41-53

Camaj, L. (2019). Motivational theories of agenda-setting effects: An information selection and processing model of attribute agenda-setting. International Journal of Public Opinion Research, 31(3), 441-462. https://doi.org/10.1093/ijpor/edy016

Charron, N., & Annoni, P. (2021). What is the influence of news media on people’s perception of corruption? Parametric and non-parametric approaches. Social Indicators Research, 153(3), 1139-1165. https://doi.org/10.1007/s11205-020-02527-0

Chumachenko, D., Yemelyanov, V., Zhovnirchyk, Y., Bandura, I., & Karpeko N. (2021). Social models of anti-corruption and corrupt practices in the global and European dimension. Revista de Investigación Apuntes Universitarios, 11(3), 183-196. https://doi.org/10.17162/au.v11i3.700

Frolova, I., Antonova, I., Khamitova, L., Zakirova, L., & Chukmarova, L. (2017). Studies the social media on corruption issues through content analysis. Revista ESPACIOS, 38(49).

Junisbai, B., Junisbai, A., & Fry, N. Y. (2015). Mass media consumption in post-Soviet Kyrgyzstan and Kazakhstan: The view from below. Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization, 23(3), 233-256. https://muse.jhu.edu/article/587595

Keegan, K. (2024). Corruption and digital authoritarianism: political drivers of e-government adoption in Central Asia. Democratization, 31(1), 23-46. https://doi.org/10.1080/13510347.2023.2255146

Khamitov, Z., Knox, C., & Junusbekova, G. (2023). Corruption, public procurement and political instability in Kazakhstan. Central Asian Survey, 42(1), 89-108. https://doi.org/10.1080/02634937.2022.2072811

Lee, D. S., Meyer-Sahling, J. H., & Park, S. (2025). Learning effects of anti-corruption reform in public organisations: explanations from social psychological theory. Public Management Review, 27(7), 1764-1785. https://doi.org/10.1080/14719037.2022.2051064

Mo, J. S. (2013). ‘Rule by media’–The role of media in the present development of Rule of Law in anti-corruption cases in transitional China. Asia Pacific Law Review, 21(2), 223-251. https://doi.org/10.1080/10192557.2013.11788274

Naser, M. A. (2020). Relevance and Challenges of the Agenda-Setting Theory in the Changed Media Landscape. American Communication Journal, 22(1).

Nurkey, A., Kosherbayeva, A., Yedilkhan, D., & Kuandykov, N. (2021). Corruption prevention based on the principal-agent approach and game theory using ICT: The case study of Kazakhstan. Public Policy and Administration, 20(4), 530-542.

Oliver, M.B., Raney, A.A., & Bryant, J. (Eds.). (2019). Media Effects: Advances in Theory and Research (4th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429491146

Rifai, E., Pitriadin, P., & Triono, A. (2021). The influence of online mass media on anti-corruption legal awareness education. Systematic Reviews in Pharmacy, 2(12), 439-447.

31838/srp.2021.2.60

Sheryazdanova, G., Nurtazina, R., Byulegenova, B., & Rystina, I. (2020). Correlation between e-government and corruption risks in Kazakhstan. Utopía y Praxis Latinoamericana, 25(7), 41-48.

https://www.redalyc.org/journal/279/27964362004/html/

Thu, H. N. T., Thi, T. N., & Nghi, T. N. (2023). Factors affecting corruption in the public sector: Evidence from Vietnam. Journal of Liberty and International Affairs, 9(2), 50-73. https://doi.org/10.47305/JLIA2392063tt

Tsfati, Y., Boomgaarden, H. G., Strömbäck, J., Vliegenthart, R., Damstra, A., & Lindgren, E. (2020). Causes and consequences of mainstream media dissemination of fake news: literature review and synthesis. Annals of the International Communication Association, 44(2), 157-173, https://doi.org/10.1080/23808985.2020.1759443

Vargo, C. J. (2018). Fifty years of agenda-setting research: New directions and challenges for the theory. The Agenda Setting Journal, 2(2), 105-123, doi: https://doi.org/10.1075/asj.18023.var